Sociaal vernieuwen - Inclutrain

09 juli, 2026

We worden steeds individualistischer. Dat is passend voor onze tijd: het Ik-tijdperk, het tijdperk van de bewustzijnsziel. Maar daarmee neigen we er ook toe ons terug te trekken op onze eilanden, waardoor antisociale impulsen gemakkelijker de kop opsteken. Hoe bereik je elkaar als individu? Hoe kunnen wij als individuen sociaal samenleven? Daar gaat het in deze tijd om. Jacqueline de Groot las over de Inclutrain methode en deelt haar enthousiasme.

Mensen blijken een enorm intuïtief afstempotentieel te hebben door ons nog niet ten volle ontwikkelde hoogste geestelijke zintuig: de ik-zin. Met dat zintuig nemen we het wezenlijke van een ander waar. Daarmee kunnen we de ander tot in het diepste van zijn wezen begrijpen, waardoor we op het juiste moment het juiste kunnen doen. De ontwikkeling van dit zintuig zal tot een totale omslag in het sociale leven leiden. Maar dan moeten we wel bereid zijn die ontwikkeling aan te gaan. Gelukkig is er steeds meer kennis en ervaring beschikbaar, binnen en buiten de antroposofie, hoe dit intuïtieve vermogen te ontwikkelen. Gedreven door de noodzaak om onze medemens te begrijpen. De kern van die ontwikkeling is de wil om met een andere houding naar gedrag te leren kijken en het wezenlijke van de ander achter het gedrag te willen waarnemen.

De Inclutrain-methode is daar een voorbeeld van en mag groots onder de aandacht worden gebracht. Deze door Albert de Vries ontwikkelde methode heeft het inlevend waarnemen als basis. Daarmee leer je creatief omgaan met moeilijk gedrag. Het heeft inmiddels zijn weg gevonden naar heilpedagogische, sociaal-inclusieve organisaties, vrijescholen en kinderopvangen. Laat je inspireren!

Kijken voorbij het oordeel
Als je in het Inclutrain Handboek de vensters met een ✭ volgt, krijg je een stoomcursus in de Inclutrain-methode. De naam Inclutrain verwijst naar inclusive training: inclusief leren en samenwerken van mensen met en zonder ondersteuningsvraag. Het is een praktijkgerichte trainingsaanpak waarin begeleiders, teams en deelnemers leren om via inlevend waarnemen handelingsimpulsen te herkennen en daarop af te stemmen.

De centrale beweging binnen Inclutrain is het leren uitstellen van oordeel. In onderwijs, zorg en begeleiding wordt vaak snel gezegd: “Dat kan hij niet.” Maar daarmee sluit de blik zich vaak al voordat werkelijk gekeken is. Inclutrain nodigt juist uit om eerst waar te nemen. Dat wordt mooi zichtbaar in het voorbeeld van Nora, van wie gezegd werd dat ze geen aardappelen kon schillen. Uiteindelijk blijkt niet dat zij het niet kan, maar dat de manier waarop de taak werd aangeboden niet bij haar manier van handelen paste. Met een andere dunschiller en haar eigen beweging lukt het ineens wel. De conclusie verschuift dan van: “zij kan het niet” naar: “wij hebben haar manier nog niet gezien.”

De handelingsimpuls herkennen
Vanuit zulke ervaringen ontstaat het kernbegrip van Inclutrain: de handelingsimpuls. Daarmee wordt bedoeld de unieke, individuele manier waarop iemand handelt. Die impuls wordt zichtbaar in kleine dingen: hoe iemand kijkt, beweegt, ordent, contact maakt of een taak benadert. Door aandachtig waar te nemen – en soms iemand te imiteren – lukt het deze beweging innerlijk te ervaren. Vervolgens probeer je die ervaring in twee werkwoorden uit te drukken, zoals: spelend uitproberen, om-zich-heen-kijkend modereren. Belangrijk is dat deze woorden nooit bedoeld zijn als diagnose of vaststaand oordeel. Het is een hulpmiddel om nieuwe perspectieven te openen in pedagogisch werk.

Kwaliteiten leren zien
Om nog verder los te komen van negatieve interpretaties gebruikt Inclutrain ook beroepsbeelden. Stel jezelf de vraag: “In welk beroep zou deze manier van handelen juist een kwaliteit zijn?" Zo wordt “spelend uitproberen” verbonden met een producttester en “om-zich-heen-kijkend modereren” met een moderator. Het doel daarvan is niet om letterlijk een beroep te kiezen, maar om gedrag in een nieuw licht te leren zien. Wat eerst vreemd, storend of onhandig leek, verschijnt ineens als een kwaliteit.

Een belangrijk inzicht binnen Inclutrain is bovendien dat waarnemen nooit volledig objectief gebeurt. In oefeningen waarin deelnemers dezelfde handelingsimpuls tekenen of beschrijven, blijkt telkens dat ook hun eigen persoonlijkheid meespeelt. Daardoor ontstaat een besef dat je nooit neutraal naar een ander kijkt. Tegelijk opent dat juist de mogelijkheid tot een meer bewuste en zorgvuldige manier van ontmoeten.

Ontwikkeling door afstemming
Ontwikkeling ontstaat niet doordat iemand gecorrigeerd wordt, maar doordat zijn of haar kwaliteit ruimte krijgt in de werk-, leer- of woonomgeving. Dat wordt bijvoorbeeld zichtbaar bij Lilly, een meisje met grote problemen op spellinggebied. Zodra letters niet alleen functioneel hoeven te zijn, maar ook kunstzinnig mogen worden vormgegeven – dik, dun, sierlijk, groot – begint zij ineens zorgvuldig en leesbaar te schrijven. Niet haar tekort werd centraal gezet, maar haar kwaliteit.

Ook het voorbeeld van Victoria laat dit zien. Victoria raakt volledig overstuur wanneer ze op vakantie gaat. Haar handelingsimpuls wordt beschreven als “omvattend vasthouden”. De oplossing wordt niet gezocht in leren loslaten of corrigeren van haar emoties. In plaats daarvan krijgt zij een notitieboekje waarin ze haar ervaringen kan bewaren en later samen met iemand kan teruglezen. Haar impuls wordt niet onderdrukt, maar omgevormd tot iets dat verbinding en ontwikkeling mogelijk maakt.

Gelukte onverwachte handelingen
Door het hele document heen verschijnen steeds opnieuw zogenaamde GOH’s: gelukte onverwachte handelingen. Dat zijn momenten waarop een begeleider intuïtief iets doet wat niet voortkomt uit een protocol of techniek, maar uit werkelijk afstemmen op de ander. Vaak blijkt pas achteraf waarom iets werkte. De GOH vormt daarmee eigenlijk een kern van de Inclutrain-benadering: niet vertrekken vanuit controle, maar vanuit aandachtig waarnemen en onverwacht aansluiten.

Dat wordt zichtbaar in een teamvergadering over Karl, een man die regelmatig wegloopt en moeilijk benaderbaar lijkt. Aanvankelijk klinkt de bekende taal van probleemdenken: hij heeft “weer een bui”, misschien moet hij naar een gesloten afdeling en misschien moeten externe experts worden ingeschakeld. Maar vervolgens verandert de richting van het gesprek volledig. De teamleider vraagt niet naar nieuwe maatregelen, maar naar een GOH: een gelukte onverwachte handeling. Een begeleider vertelt hoe hij Karl buiten aantrof, kijkend over de polders. In plaats van hem direct terug te roepen, ging hij naast hem staan en benoemde eenvoudig wat hij zelf waarnam: “Het lijkt alsof de molens vandaag langzamer draaien dan gisteren.” Daarna liep Karl vanzelf met hem mee terug.

Dit voorbeeld laat het verschil zien tussen twee manieren van kijken. In de traditionele aanpak staat beheersen centraal: gedrag corrigeren, regels verduidelijken, werken met beloning en consequenties. In de ontdekkende aanpak probeert men eerst te begrijpen welke beweging of kwaliteit zich in het gedrag van de ander uitdrukt.

Elkaars handelingsimpulsen kennen
Een bijzonder aspect van de Inclutrain-methode is dat men sen met een ondersteuningsvraag zelf betrokken worden in het bewust worden van hun handelingsimpuls en die van anderen. Daardoor ontstaat niet alleen meer afstemming tussen begeleider en deelnemer, maar ook binnen groepen en teams. In de latere hoofdstukken wordt zichtbaar dat de methode daarom niet alleen bruikbaar is binnen de heilpedagogische zorg, maar ook in onderwijs, organisaties en samenwerkingverbanden. Niet het aanpassen aan één norm staat centraal, maar het leren herkennen en versterken van verschillende kwaliteiten en manieren van handelen. Inclutrain laat zien dat ieder mens een eigen richting, beweging en kwaliteit in zich draagt. Wanneer die werkelijk wordt waargenomen en serieus genomen, ontstaan nieuwe mogelijkheden voor leren, begeleiden, samenwerken en samenleven.

Toekomst
De Inclutrain-methode maakt precies dat praktisch en ervaarbaar waar Rudolf Steiner in de tweede lezing van Genezend opvoeden (GA 317) in zijn ‘ik-zin college’ op wijst: als je elk spoor van antipathie en sympathie tegenover gedrag uitwist en zo opvoedend op je eigen astraal lichaam inwerkt zul je de zaken min of meer vanzelf goed aanpakken (intuitieve ingevingen, GOHs!). Daarmee vormt De Inclutrain-methode een waardevolle praktische verdieping van de vooroefeningen die Henning Köhler in Moeilijke kinderen bestaan niet beschrijft voor de ontwikkeling van dit intuïtieve vermogen. Inclutrain brengt sociale vernieuwing een stuk dichterbij.

Inclutrain is een meerjarig internationaal project dat inclusieve persoonsgerichte opleidingstrajecten ont wikkelt voor mensen met en zonder ondersteuningsbe hoefte. Op hun website tonen ze de resultaten van hun werk in 42 afdelingen waar je in willekeurige volgorde – of op een geordende manier – doorheen kunt gaan. Zie: inclutrain.eu/nl-extends/vensters-nl

Tekst: Jacqueline de Groot
Beeld: Creative Commons, Inclutrain

Dit artikel verscheen in Motief 304 van juli/augustus 2026.