Motief van Thijs-Jan van Schie

Als je de vrijeschoolpedagogiek wilt vertalen naar een andere culturele setting, kan dat wrijving opleveren. Niet alleen bij de uitwerking ervan, ook wat betreft de onderliggende idealen. “Idealen worden als universeel gepresenteerd, maar het universele bestaat eigenlijk niet. Aan elk concept moet opnieuw betekenis gegeven worden op lokaal niveau,” stelt cultureel antropoloog Thijs-Jan van Schie (46). Hij promoveerde recent op een onderzoek naar vrijeschoolonderwijs op een plattelandsschool in de Filipijnen, dat uitgebreid hierop ingaat. Zijn proefschrift laat zich lezen als spiegel voor het onderwijs op andere vrijescholen, of zelfs binnen andere onderwijstypen.

Tekst: Cisly Burcksen
Beeld: Sandra Aartman

Bewegen tussen individualiteit en gemeenschapszin
“Mensen willen altijd ergens bij horen en tegelijk bijzonder zijn,” zegt Thijs-Jan. “Ze horen in een cultuur, maar zijn ook een individu. Het bewegen in die tegenstelling is een van de dingen die me drijft als onderzoeker.” Het vrijeschoolonderwijs komt steeds opnieuw op zijn weg. Thijs-Jan doorliep de hele vrijeschool en na zijn studie culturele antropologie werd hij leraar en later teamleider op het Leidse Marecollege. Bij BVS schooladvies werkt hij nu aan een volgende stap: het opzetten van een opleiding voor zevendeklasdocenten. “Erg bewust is het allemaal niet gegaan. Ik ben meerdere malen ergens ingerold, maar telkens paste het heel goed bij me,” constateert hij.

Perfect promotieonderwerp
Naast vrijeschoolleraarschap is culturele antropologie een rode draad in zijn werkende leven. Hij gaf les aan onder meer universiteiten in Malawi en Vietnam. Destijds had hij ontslag genomen op het Marecollege, maar kwam later weer terug. “Het gebeurt vaker in mijn leven dat ik, met een andere invalshoek, op dezelfde plekken terugkom, vertelt hij. “Terug in Nederland ging ik weer op het Marecollege werken en óók op de faculteit culturele antropologie van de Universiteit Leiden, waar ik dus zelf had gestudeerd. Ik vond het werken met studenten leuk en promoveren was daar min of meer de norm. Via de vader van een vriend hoorde ik van een net opgerichte vrijeschool in de Filipijnen. Ik werd meteen getriggerd: vrijeschoolonderwijs in andere werelddelen? Hoe ziet dat eruit? Dit was een perfect promotieonderwerp, waarin mijn twee werelden samenkwamen!”

Waar het wringt, kan iets nieuws ontstaan
Voor zijn promotieonderzoek reisde hij naar een Filipijns plattelandsdorpje. Dat hij zelf leraar is, maakte het makkelijker om met de leerkrachten daar in gesprek te gaan en informatie te verzamelen. “In onderzoek naar het reizen van ideeën moet je kijken waar het wringt. Waar frictie is, kan iets nieuws ontstaan.” Dit zag hij bijvoorbeeld bij de schoolpopulatie: een mix van kinderen uit het dorp en van de grote stad verderop. “Ze gaan prima met elkaar om, maar de frictie zit ‘m erin dat door de school meer rijke mensen in het dorp zichtbaar zijn en het aandeel leerlingen uit het dorp hierdoor kleiner wordt. Daardoor ontstaat vervreemding. Een zelfde soort frictie zie ik op mijn eigen school in Leiden-Noord; een multiculturele wijk waar kansarme gezinnen wonen. Kinderen uit die gezinnen zien we echter maar in beperkte mate op onze school.” Ook het schoolcurriculum, met lesinhoud die deels is overgenomen uit andere landen, levert wrijving op. “Neem nu de periode Ontdekkingsreizen, waarover ook in Nederland wat frictie is. Het hele westerse perspectief is daar niet van toepassing en het is een zoektocht hoe je het vrijeschoolonderwijs ook inhoudelijk Filipijns kunt maken.”

Thuisvoelen
Heeft hij door zijn promotieonderzoek ideeën opgedaan om bijvoorbeeld een diversere populatie aan te trekken voor zijn eigen school? “Het is een misverstand dat een school zo zou moeten zijn als de maatschappij. Je moet het eigenlijk omdraaien: school moet een veilige oefenplek zijn voor deelname aan de maatschappij. Wél is het belangrijk dat iedereen zich er thuisvoelt. Daarvoor dragen we zorg in het curriculum, maar vooral door kunstzinnig leraarschap. Dat zit ‘m in het contact dat je maakt, waardoor er ondanks al je voorbereiding in de les iets ontstaat, dat niet op papier staat. Dan heb je werkelijk verbinding met de leerlingen die jou zijn toevertrouwd.”  ||                                                                   
Het proefschrift van Thijs-Jan van Schie, Globalization of Waldorf Education; An Ethnographic Case Study from the Philippines, is beschikbaar via scholarlypublications.universiteitleiden.nl.

Dit interview verscheen in Motief 305 van september 2026